وتوانست بر مشكلات مطالعه در پيرامون بنيان اجتماعي وعقايد ديني وعلمي وتمدّن برخى از أقوام معاصر خود در هند كه با تمدّن محيط خود تفاوت اساسى داشت ، فايق آيد . « 1 » اگرچه بيرونى ثابت كرد كه أفكار مىتواند موضوع تحقيقات تاريخي قرار گيرد وعينا مانند واقعيات كه مكتب تاريخ نقلي ، خود را به آن محدود مىكرد ، تحت مطالعه درآيد ؛ « 2 » امّا اثر وى در اين زمينه ، يعنى كتاب تحقيق ماللهند أو از جامعيت وشمول كار قاضى صاعد اندلسى در كتاب التعريف بطبقات الأمم أو ، برخوردار نبود . با اين وصف ، اگر توجّه داشته باشيم كه قاضى صاعد ، علاوة بر اين كتاب اثر ديگرى به عنوان جوامع أخبار الأمم من العرب والعجم در تاريخ عمومى أقوام وملّتهاى جهان تأليف كرده كه در آن اختصاصا به دسته‌بندى أقوام بشرى وبيان ويژگيها ومنشهاى هرقوم پرداخته است ، وبه آثار بيرونى به عللى همچون بعد مسافت وكمبود عوامل انتشار كتب وآثار در آن روزگار ، نيز هرگز دست نيافته است ، اهميّت كارهاى ابداعى ونبوغ ذاتي وشكوفايى مبتكرانهء انديشهء وى بر ما روشنتر خواهد گشت . بدين ترتيب ، به‌نظر مىرسد كه نخستين دانشمند ومورّخ مسلمانى كه به تأليف مستقلّ وگسترده در شناخت أقوام وملل پرداخته ، قاضى صاعد اندلسى بوده است . « 3 » قاضى صاعد در تقسيم ملّتهاى باستانى به عامل زبان نقش درجهء يكم در پيدايش ملّتها را داده ودر عين حال به عامل داشتن سرزمين واحد ويك قلمرو حكومتى نقش درجهء دوم را ، آن هم در مرحلهء تاريخي بعدى داده است والبتة به‌نظر مىرسد كه وى اين انديشه را از مسعودى گرفته باشد . « 4 » پيش از قاضى صاعد ويا در زمان خود وى در اسپانياى اسلامى مورّخان بزرگى وجود داشته‌اند ، از جمله : يكى أبو الوليد عبد اللّه بن محمّد بن يوسف بن نصر ازدى

--> ( 1 ) . تحقيق ماللهند ، 4 ، 9 . ( 2 ) . مهدى ، 184 . ( 3 ) . زيدان ، طبقات الأمم ، 4 . ( 4 ) . خالدى ، 90 ، 89 .